تارنمای فرهنگی مهرگان




گُل سنگ ها، سنگ نگارۀ شاهپوریکم در تنگ چوگان را می بلعَند

بخش : میراث فرهنگی

تصویر موجود نمی باشد

ماه : فروردین

314 :تعداد بازدید

فایل ضمیمه



 

 

 

 





 

تارنمای فرهنگی مهرگان گروه میراث فرهنگی سیاوُش آریا*

 

عوامل بیولوژیکی یا همان گُل سنگ ها همانند خُوره به جان سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان اُفتاده و با گذشت زمان، آن را فرو پاشیده و ازهم گسیخته و می بلعَند. همچنین یادگار شکوهمند پیروزی ایرانیان به آرامی رو به نابودی است.

 

به گزارش تارنمای فرهنگی مهرگان، اگر شاهپوریکم، شاهنشاه ایران و اَنیران می دانست که سند پیروزی و بالَندگی ایرانیان بنا است روزی به ریشخند گرفته و به آن دهن کجی شود، شاید هرگز صحنۀ پیروزی خویش بر رومیان را در دامان کوه نمی تراشید! شاهنشاه ایران هرگز در خواب هم نمی دید روزی فرا خواهد رسید که سند اِفتخار و هویتی ایرانیان به دست میراث دارانش مورد بی مهری و نامهربانی قرار گیرد. شاید اگر ایرانیان امروز دانسته و آگاه بودند که شاهپوریکم، پادشاه ایران و اَنیران، چگونه برای سربلندی و سراَفرازی ایرانیان کوشیده و از جان گذشته تا دگرباره نام ایران را زنده و بالَنده کند و درفش (پرچم) پیروزی و ملی ایرانیان را بالا نگه دارد، با یادگارهای گذشتگان خویش مهربان تر بوده و با احترام برخورد می کردند. اما اَفسوس و دریغ که ناآگاهی و ناهُشیاری و خواب غفلت چهرۀ سرزمین ایران اَهورایی را پوشانده و درد بی تفاوتی و مدیریت ناکارآمد بر گُردۀ یادگارهای تاریخی فرهنگی سایه گسترده است.

 



سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان

 


در چندین سال گذشته روزی نبوده که در خبرگزاری ها و روزنامه های کشور خبرناگوار دست اَندازی و یا نابودی یادگارهای تاریخی فرهنگی ارزشمند ایرانی را نشنیده و نبینیم و هَراسی بر دل و جان نداشته باشیم. گویا رخدادهای ناگوار و اَخبار منفی ریز و درشت در زمینۀ میراث فرهنگی، بخشی از زندگی هر روزۀ ما شده است! و باید با آن خو گرفته و سَر کنیم. اما نه، هنوز هم  کورسوی امیدی وجود دارد و نبض فرهنگ ایرانی می زند و کمابیش قلب هایی است که به عشق ایران می تپد، چه در میان اَندک کُنش گران فرهنگی و چه در میان مسوولان و مدیران فرهنگی کشور. پس باید هم چنان همانند بهار امیدوار بود و چشم به راه روزهای خوب و نیک آینده...

 

 


گُل سنگ ها، سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم در تنگ چوگان را می بلعَند

 

 

اما عوامل طبیعی همانند باد و باران و آفتاب و ... و هوازدگی و تغییر دمای شب و روز و رخنۀ باران های اسیدی که سبب پدیداری باکتری ها در پوستۀ سنگ های نگارکَند (نقش برجسته) پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان شده، لکه های قهوه ای و تیره رنگی را به وجود آورده که با گذشت زمان اَنگیزۀ پوسیدگی و آسیب جدی به یادگار ساسانیان شده است. بدتر از آن، رخنۀ عوامل بیولوژیکی یا همان گُل سنگ ها به درون نگارکَندها است که همانند خُوره به جان سنگ نگارۀ شاهپوریکم اُفتاده و آن را فروپاشیده و ازهم گسیخته و خورده است. ترک و شکاف و درزهایی که از گذشته ها به سبب رخنۀ گل سنگ ها در میان سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم پدیدار شده بوده، هم اینک شتاب بیشتری گرفته و آسیب های جدی برجای گذاشته است. هم اکنون در جای جای سنگ نگارۀ ارزشمند پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان، گُل سنگ ها رخنۀ شدید کرده و اگر هرچه زودتر برای آن چاره ای ریشه ای اَندیشیده نشود، به آرامی با مرگ یکی از بی همتاترین یادگارهای تاریخی فرهنگی کشور رو به رو خواهیم بود. همچنین کُنش گران و کارشناسان میراث فرهنگی خواستار رسیدگی، توجه و مرمت و حفاظت اصولی این نگارکَند از سوی مسوولان و مدیران میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی  استان و کشور هستند. از سویی، کُنش گران میراث فرهنگی این پرسش را به میان آورده که ثبت جهانی تنگ چوگان در سه سال گذشته چه دستاوردی برای یادگارهای تاریخی فرهنگی آن محوطه داشته است؟ و چرا پس از سه سال از ثبت جهانی  آن، هم چنان سنگ نگاره های تنگ چوگان و یادگارهای تاریخی شهر باستانی بیشاپور در وضعیت بد و اَندوه بار گذشته به سر می برند.

 


 

 


پیشنهادی از سوی یک کارشناس مرمت آثار برای حفاظت از سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم

 

 

شهرام رهبر، مسوول کارگروه حفاظت و مرمت پایگاه میراث جهانی پارسه (تخت جمشید) که پیشتر طرح مرمت ابتدایی سنگ نگاره های تنگ چوگان و شهرباستانی بیشاپور را ارایه داده است و با حفاظت و مرمت آثار سنگی آشنایی کامل دارد، تجربۀ کاری خویش را بیان داشته و پیشنهادهایی برای حفاظت و مرمت سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم دارد و در همین زمینه به تارنمای فرهنگی مهرگان گفت : « برای از میان بردن گل‌سنگ‌ها روش‌های گوناگونی از سوی کارشناسان اَمر پیشنهادشده است.

 

بهره گیری از یک یا چند محلول از «بایاسایدها» برای از میان بردن گُل‌سنگ‌ها کاربرد دارد.

  PREVENTOL موادی است که در دو سال پیش در میراث جهانی پارسه استفاده شد. تاکنون نیز کار راضی کننده بوده است. از این مواد به‌ گونۀ دوره‌ای بهره گرفته می‌شود. روش برداشتن گُل‌سنگ‌ها نیز کار افراد متخصص است. برای این کار نیاز است افراد کارشناس (متخصص) و دوره‌ دیده همکاری داشته باشند. هرچند که، روش نام برده (بهره از بایاساید) نیز مخالفانی هم دارد. اما مرمت گران ایتالیایی دیر زمانی است از این مواد در ایتالیا و جهان بهره برداری می‌کنند. یکی از پژوهش گران و کارشناسان ایرانی که مدتی است روی پدیدۀ گل‌سنگ کار می‌کند، بهره گیری از اَلکل «اتانول» را برای پاک سازی برخی از گل سنگ‌ها شناسایی (معرفی) کرده‌ است. ازسویی، پاک سازی با الکل «اتانول» نیز کمی پیچیده بوده و بهتر است از سوی مرمت گران ورزیده انجام شود. در بخش کوچکی از محوطۀ جهانی پارسه (تخت جمشید) و چند جای دیگر از مواد «بایاساید» بهره برده ‌شده است. اما درصورتی‌ که مرمت گران بتوانند با بهره گیری از الکل «اتانول» یا مواد همانند و بدون بهره از «بایاسایدها» گل‌سنگ‌ها را پاک سازی کنند، بسیار بهتر است. گروه حفاظت و مرمت پارسه می کوشد تا با بهره بردن از تجربه های کارشناسان اَمر و پس از آزمایش های نهایی برای پاک سازی گل سنگ‌ها از الکل «اتانول» نیز بهره ببرد. باید توجه داشت بسیار بایسته (ضروری) است پیش از هرگونه کار گسترده، در آغاز آزمایش (تست) لازم روی گونه‌های همانند گل سنگ‌ها و برون از محوطۀ تاریخی و اثر انجام پذیرد. روشن است این کار زمان بر بوده، ولی کاری ارزشمند و علمی به شمار می آید».

 


 


این کارشناس اَرشد مرمت آثار و بناهای تاریخی در پاسخ به این پرسش که، باران های اسیدی بیش از یک دهه بر روی سنگ نگارۀ شاهپوریکم رخنه کرده و رنگ تیره و لکه های مشکی رنگی را برجای گذاشته و همانند باکتری در سنگ ها فرو رفته و رنگ تیره ای را به وجود آورده است و با چه روشی باید تمیز و پاک سازی شود به تارنمای فرهنگی مهرگان گفت: « نیاز است مقداری از این آلودگی‌ها و آب برداشته و آزمایش شود.

 آنچه از نگاره ها (تصاویر) برمی‌آید، دشواری از آب نیست، بلکه زمانی که موجودات بیولوژیکی در اثر رطوبت فعال می‌شوند، این لکه‌های تیره ‌رنگ نمایان می‌شود. روشن است زمانی که سطح سنگ‌ها خشک است لکه‌های تیره رنگ بسیار کم تر دیده می‌شود. پس بایسته است نوع موجودات بیولوژیکی شناسایی شود. درصورتی‌ که این نظریه درست و روی سطح سنگ نگاره ها موجودات بیولوژیکی وجود داشته باشد، منطقی‌ترین کار پاک سازی موجودات بیولوژیکی است. از سویی، هم اینک به گونۀ قطعی نمی‌توان در خصوص این پدیده نظر داد».

 


 


مسوول کارگروه حفاظت و مرمت میراث جهانی پارسه در پاسخ به این که، آیا می‌توان بر بالای سنگ نگارۀ شاهپوریکم سایه‌بانی گذاشت به گونه ای که چشم اَنداز (منظر) آن نیز، خدشه دار نشود یا بالای آن را ماهیچه ای درست کرد که آب باران از چپ و راست سنگ‌نگاره به پایین‌ رفته و منحرف شود، گفت : « پیش از بررسی دقیق نمی‌توان در خصوص برپایی سایه‌بان اظهارنظر کرد. به‌هر روی، برپایی سایه‌بان باید هم از دید چشم اَنداز و هم فنی به گونۀ کامل مطالعه شود. اما برای انتقال آب و پیشگیری از شُرکردن آب روی سنگ نگاره ها، می توان ماهیچه ای را پدیدار ساخت. همچنین باید دقت کرد تا برپایی هرگونه ماهیچه و عنصر الحاقی به پیکرۀ اصلی، برگشت‌پذیر باشد».

 

این دانش آموختۀ کارشناسی اَرشد مرمت آثار و بناهای تاریخی دربارۀ این که آیا  می توان از مواد «نانویی» در مرمت سنگ نگاره ها و یا بخش هایی ویژۀ آن  بهره برد، گفت : « بهره از مواد نانو به‌هیچ‌ روی، پیشنهاد نمی‌شود. هرچند که، چند سالی است دربارۀ این مواد گفت و گو می‌شود و بسیاری از پایان‌نامه‌های ارَشد مرمت آثار تاریخی در این زمینه نگاشته شده است، ولی با آزمایش‌هایی که در میراث جهانی پارسه (تخت جمشید) روی سنگ‌های غیرتاریخی انجام پذیرفته است، به چندین سبب هم اینک این مواد پیشنهاد نمی‌شود».

 


 


این کارشناس مرمت آثار تاریخی در پاسخ به این پرسش که چگونه می توان ترک و درزهای پدیدار شده بر روی سنگ نگارۀ شاهپوریکم را پُر کرد و پوشاند نیز گفت : « برای پُر کردن درزها و ترک‌ها و تزریق می‌توان از مواد آهکی مخصوص بهره برد. باید توجه داشت نمونۀ خارجی ملات های آهکی بسیار گران است. با این‌ همه، با توجه به اهمیت سنگ نگاره های تنگ چوگان بایسته است از بهترین مواد و مصالح مرمتی چه از نمونۀ خارجی و چه ایرانی آن بهره برد.

همچنین برای چسباندن تکه های (قطعات) جدا شده و یا درحال جدا شدن، باید از چسب «آرلدیت» که در محوطۀ جهانی پارسه مورد بهره قرار گرفته و کارایی خوبی داشته است، استفاده کرد. باید دانست بهره گیری از چسب‌های ماستیک با نام میکا و ... به‌هیچ‌ روی، پیشنهاد نمی‌شود.

برای پابرجا کردن (تثبیت) لایه های در حال ریزش نیز از نوعی «لِدان» و یا میکروالکلیل می توان بهره برد. اما باید توجه داشت برای پابرجا کردن لایه های در حال ریزش به هیچ روی، نباید از «پارالوئید» بهره برده شود».

 

شهرام رهبر دربارۀ مرمت و حفاظت سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان کازرون با نگرش به وضعیت آسیب های گوناگون در هر بخش از اثر، برای هر کدام آن پیشنهادهایی را ارایه می دهد.

 


 


دربارۀ این بخش از سنگ نگاره موارد زیر پیشنهاد می‌شود :

1 - پاک سازی گیاهان با روش خشکاندن با مواد مناسب و بیرون آوردن آن‌ها بدون این که به پیکرۀ اثر آسیب وارد شود.

2- اقدام های نیازین (اضطراری) برای استحکام‌بخشی تکه هایی که در حال جدا شدن هستند.

3- پایش (مانیتورینگ) در زمینۀ شُرکردن آب روی سنگ نگاره. همچنین درصورتی‌که روشن شود آب‌های روی سنگ نگاره از بالا (بالای کادر اصلی سنگ نگاره) شُر کرده و روی نگارکَند سرازیر شده است، می‌توان با ساخت ماهیچه از مواد برگشت‌پذیر از شرکردن آب روی سنگ نگاره پیشگیری کرد. باید دانست که این اقدام ها نیاز به پایش یا همان مانیتورینگ دارد.

4- انجام مرحله های پاک سازی. باید توجه داشت مرحله های پاک سازی باید بر پایۀ طرح مصوب مرمت باشد و درصورتی‌که در زمان کار دشواری پیش آید که در طرح مرمت نباشد دربارۀ آن دوباره باید تصمیم‌گیری شود. از همین ‌روی، بودن یک کارشناس بسیار خبره به‌ گونۀ دایم بایسته است».


مسوول کارگروه حفاظت و مرمت میراث جهانی پارسه دربارۀ بخش دیگری از آسیب های وارده به سنگ نگارۀ شاهپوریکم در محوطۀ جهانی تنگ چوگان نیز گفت : « همان‌ گونه که در این نگاره (تصویر) روشن است لکه‌های تیرۀ کم‌رنگی روی پیکره وجود دارد. از سویی، لکه‌های مشکی رنگ پررنگی نیز نمایان است. لکه‌های مشکی‌رنگ به گمان فراوان در پیوند با موجودات بیولوژیکی هستند که پیشتر فعال بوده‌اند. ازهمین‌روی، می‌توان نتیجه گرفت که مسیر حرکت آب‌های پشت سنگ نگاره ها تغییر کرده است. و این موضوع نشانۀ خوبی نیست. برای ثابت کردن این نظریه، نیاز به پایش دراز مدت و یا مطالعه های هیدرولوژی است. از همین روی، اقدام های زیر پیشنهاد می‌شود :

1- مطالعه های فن شناسی و آسیب‌شناسی

الف : بررسی بالای سنگ نگاره (بام کوه) بسیار ضروری است. پیش از هر اقدام شکاف‌های بالای کوه بررسی شود. لازم است بدانیم که این اقدام بسیار دشوار خواهد بود و روشن نیست با بررسی‌های ارتفاعات روزنه‌ها به‌خوبی شناسایی شود، ولی به هر روی، نیاز است تا این اقدام انجام پذیرد.

2- پاک سازی گیاهان با روش‌های علمی همانند خشکاندن با مواد مناسب و پس‌از این که از خشک شدن ریشه اطمینان به دست آمد، پاک سازی انجام شود.

3- پیش از پاک سازی آلودگی‌ها و لکه‌های تیره رنگ باید از نوع و گونۀ این آلودگی‌ها شناخت کامل داشته باشیم. این کار دشواری نیست. همچنین درصورتی‌که نیاز باشد باید از یک فرد بیولوژیست آشنا با آثار تاریخی کمک گرفت.

4- استحکام‌بخشی و پُرکردن درزها و ترک‌ها پیشنهاد می‌شود. می‌توان این اقدام را که از کارهای نخستین و اضطراری به شمار می‌آید با شتاب انجام داد. هرچند که، پیش از هر اقدام پُرکردن لای درزها و ترک‌ها باید این اطمینان به دست آید که روزنه ها باز و یا به اصطلاح از آسیب‌های opening  نباشد.

5- در کل می‌توان برای حفاظت و مرمت این اثر سه گام گوناگون درنظر گرفت. مرحله های زیر به‌ گونۀ پیشنهاد عنوان می‌شود.

الف- عملیات حفاظت اضطراری ب- پاک سازی انواع آلودگی‌ها ج- مرحله های حفاظت و مرمت

باید توجه داشت به‌جز مورد الف که به مطالعه های بسیار گسترده نیاز ندارد، مرحله ها یا گام 2 و گام 3 نیاز به مطالعه های دقیق دارد».

 

رهبر دربارۀ بخش دیگری از آسیب های وارده به سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم در میراث جهانی تنگ چوگان کازرون به تارنمای فرهنگی مهرگان گفت : « این بخش از سنگ نگاره وضعیت پیچیده ای دارد. بخش سمت راست بالا وضعیت بهتری دارد و دشواری اساسی مربوط به رشد و نمو گیاهان است. در سمت چپ لکه‌های مشکی رنگ دیده می شود که به‌ گمان فراوان در پیوند با گُل‌سنگ و آسیب‌های بیولوژیکی است. بر پایۀ نگارۀ موجود موارد زیر پیشنهاد می‌شود.


1- خشکاندن و پاک سازی گیاهان

2- بخش سمت راست نیاز به استحکام‌بخشی دارد. به نظر می‌رسد بخش‌هایی درحال جدا شدن است که باید استحکام‌بخشی و با ملات مناسب پر شود.

3- باید توجه داشت که پُرکردن ترک‌ها و شکاف‌ها نیاز به بررسی دارد و نباید همۀ درزها و شکاف‌ها پر شود.

4- آزمایش لکه‌های تیره ‌رنگ ضروری است. نیاز به گفتن است که در یک مرحله می‌توان از همۀ  سنگ نگاره های دیگر نمونه‌برداری کرد.

5- پاک‌سازی لکه‌های مشکی ‌رنگ پس از شناسایی را می‌توان بر پایۀ نوع آسیب با مواد مناسب و با ظرافت انجام داد.

6- باید پیش از هر اقدام مرحله های مستند نگاری با روش‌های موجود و مناسب انجام داد. فتوگرامتری یا اِسکن لیزر از روش‌هایی است که می‌تواند در انجام مرحله های مرمت یاری‌رسان گروه مرمت و حفاظت باشد».

 

 

 


سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم

 

 

سنگ نگارۀ پیروزی شاهپوریکم بر امپراتوران روم، در سمت راست رودخانۀ شاپور در دامان کوه تراشیده شده است. این نگارکَند در سطحی کمابیش مربع شکل و منحنی در سینۀ کوه کَنده شده است و در آن بیش از 100 تَن نقش شده اَند. پیکر سوارۀ شاهپوریکم در مرکز صحنه نمایان است و فرشتۀ پیروزی گویا به او فَره ایزدی – که همان روبان ویژۀ شاهی است – پیشکش می کند. میان پاهای اَسپ شاهپورشاه، جسد بی جان گردیانوس سوم اُفتاده است و در جلوی اَسپ شاهنشاه، دیگر امپراتور روم، فیلیپ عرب زانو زده، با حالتی خواهشگر (ملتمس) و زاری کننده پیشنهاد آشتی و سازش (صلح) می کند. شاهپور شاه در حالی که سوار بر اَسپ است، دست والرین را به عنوان اسیر در دست دارد. در برابر شاهنشاه و فیلیپ عرب دو تَن ایستاده اَند. یکی از آن ها کلاه بلند ایرانی بر سر دارد و دیگری که با پوشاک رومی است، حلقۀ پیروزی را به شاه پیشکش می کند.

 

 

میراث جهانی تنگ چوگان

 

 

در درۀ شمالی شهر باستانی بیشاپور، تنگ نامدار چوگان قرار دارد و به نظر می رسد این تنگ به مناسبت بازی چوگان که از باب ترین بازی های شاهنشاهی ساسانی بوده، نامیده شده است. رودخانۀ زیبا و پرآب شاپور که از چشمۀ نامدار به ساسان سرچشمه می گیرد در آن روان است. در سمت راست این رودخانه بر سینۀ کوه چهار سنگ نگاره و در سمت چپ نیز دو سنگ نگاره از دورۀ ساسانی به جای مانده است.

محوطۀ تنگ چوگان به همراه شهر تاریخی بیشاپور کازرون و آثاری از شهر فیروزآباد و کاخ ساسانی سَروستان به عنوان بیست و سومین اثر تاریخی فرهنگی ایران در تیرماه سال 1397 خورشیدی با نام " منظر باستان شناسی ساسانی پارس " به ثبت جهانی در سازمان یونسکو رسیده است و دارای ارزش بسیار فراوانی نزد باستان شناسان و پژوهش گران است.

در پایان امید آن می رود که مسوولان و مدیران میراث فرهنگی و مدیریت شهری پس از سه سال از ثبت جهانی این یادگارهای بی همتای تاریخی فرهنگی گوشۀ چشمی به آن ها داشته و مرهمی بر زخم های کهنۀ آن ها باشند. یادمان باشد این آثار بی مانند تکرارناپذیر هستند و باید برای آیندگان نیز بمانند. نیاید روزی که خدای ناکرده شرمندۀ آیندگان باشیم...

میراث جهانی تنگ چوگان در 23 کیلومتری شهر کازرون و در سرزمین پارس جای دارد.

 

 

نگاره های این گزارش در نوروز امسال گرفته شده است.

 

 

 




 

 



*پژوهشگر تاریخ ایران و میراث فرهنگی خبرنگار آزاد کُنشگر میراث فرهنگی، گردشگری و زیست بوم راهنمای گردشگری دبیر انجمن مهرگان


1400/01/23 - 6:45 PM






دیدگاه های شما
 
دیدگاهی برای نمایش ثبت نشده است
 
دیدگاه خود را راجع به این گزارش بنویسید

نام شما:

 
   
پست الکترونیک:  
   
   

:دیدگاه شما

 
   
 
http://www.20script.ir